Wie ooit in Londen geweest is heeft de traditionele toeristische trekpleisters zeker al allemaal gezien. Maar zelfs de 'kenners' blijven een stad als Londen interessant vinden. Er is altijd wel iets nieuws te zien, en er zijn altijd wel originele invalshoeken te vinden om het rijke stadsweefsel eens op een andere manier te beleven.
We probeerden zelf enkele ideetjes uit. Het zijn telkens korte uitstapjes die op minder dan een halve dag af te werken zijn.
Ze bevinden zich kriskras in verschillende stadsdelen. Er naartoe gaan en er terug weg raken is eenvoudig. Gebruik gewoon de metro. Alhoewel het de goedkoopste manier is om Londen te doorkruisen, is zelfs de metro naar onze normen niet echt goedkoop. Een kaartje voor een enkele rit in zones 1 en 2 kost altijd 5 £ (bijna 6 Euro). Neem daarom het goedkopere alternatief: een dagkaart waarmee je onbeperkt in zones 1 en 2 kunt rondrijden. Er is zelfs een 'off-peak hours' dagkaart (bruikbaar vanaf 9.30 u. 's morgens) en die kost nog geen 6 £.
Idee 1: de Tyburn River Walk
Wie Londen zegt denkt onmiddellijk aan de Thames, de stroom waarrond de stad gegroeid is. Dat betekent meteen dat Londen zich in een vallei bevindt en dat de noordzijde van die vallei op zijn beurt doorsneden wordt door een zevental zijriviertjes die vanaf de hogere hellingen naar de Thames kabbelen. Door de eeuwen heen zijn de meeste ervan volledig onzichtbaar geworden in het drukke stadsbeeld en zijn zelfs echte Londenaars zich niet meer bewust van hun bestaan. Ze zijn nagenoeg volledig ingetunneld en overwelfd, soms zelfs helemaal zoek geraakt, maar toch is het mogelijk om van sommigen ook vandaag nog de oorspronkelijke loop te volgen. Vaak zijn de enige tekenen die nog op hun bestaan wijzen enkel uit het stratenreliëf af te leiden.
In het boek 'Secret London' van Andrew Duncan (editie 2009, herdruk 2010, uitgegeven door New Holland Publishers) zijn een aantal korte wandelingen opgenomen onder de titel 'The Lost Rivers of Londen'. Iedere wandeling is verrassend want het gaat door zowel onbekende steegjes en buurten als langs beroemde plaatsen waar niets nog laat vermoeden dat er ooit een riviertje voorbij kabbelde. Geen betere manier om onvermoede stadszichten en -sferen te leren kennen, en dat op meestal een boogscheut van de bekende trekpleisters.
Voor zover we weten bestaat er geen vertaling van het boek. Daarom plaatsen we hieronder een Nederlandstalige versie van deze wandeling. De cursieve tekst geeft onze eigen commentaren, samengeraapt uit diverse bronnen waaronder ook andere hoofdstukken uit hetzelfde boek. We namen zelf geen foto's. Wat je ziet is afkomstig van andere websites.
Onderaan de beschrijving van de wandeling vind je ook de GPS track van deze wandeling.
Wij liepen de Tyburn River Walk. De wandeling is slechts 5,5 km. lang en vertrekt bij het metrostation Baker Street. Eindpunt is de plaats waar de Tyburn in de Thames vloeit, niet ver van Pimlico metrostation. Trek er minstens 2 à 3 uren voor uit, want wandelen in een stad is eerder kuieren dan stappen. Bovendien kun je dan zonder tijdsdruk dat gekke winkeltje binnenlopen, even van het parcours afwijken, die typische pub uitproberen, of uitblazen op dat gezellige parkbankje.
De Tyburn ontspringt veel noordelijker dan Baker Street, maar men is het niet eens over de exacte plaats van de bron en over het traject dat deze 'verdwenen' rivier volgt langs of door Regent's Park tot bij Baker Street. Vanaf Baker Street weet men echter wel hoe de rivier haar traject verderzet, en dat is de reden waarom de wandeling op deze plaats vertrekt.
Baker Street zal bij de meesten wel een belletje doen rinkelen. De grote Sherlock Holmes had er zijn (fictieve) woonplaats. Zijn standbeeld staat bij de ingang van het metrostation en er is nu zelfs een heus Sherlock Holmes museum in de buurt. Ook Gerry Rafferty maakte de naam onsterfelijk door er zijn beroemde song naar te vernoemen. En Madame Tussauds wassenbeeldententoonstelling opende hier oorspronkelijk de deuren in 1835, maar verhuisde al in 1884 naar de vlakbij gelegen Marylebone Road. Het gebouw ligt op nauwelijks honderd meter van het metrostation.
Verlaat het metrostation van Baker Street aan de zuidkant van Marylebone Road en stap Baker Street in, de richting van het verkeer volgend. De tweede straat links, Paddington Street, inslaan. De Tyburn loopt niet onder Paddington Street door, maar vloeit nog een stukje onder Baker Street alvorens wat verder ook naar links te bochten. Omwille van de beperkingen in het stratenpatroon moeten wij echter al vroeger afslaan. Door Paddington Street lopend kruisen we Kenrick Place. Deze dalende straat rechts inkijkend zien we waar de Tyburn ergens moet passeren. Wij lopen nog wat rechtdoor en stappen dan rechts Paddington Street Gardens in. Loop nu diagonaal door het park naar de verste linkerhoek en stap dan via het hek Moxon Street in. Kort erna rechts Aybrook Street indraaien (de Tyburn werd vroeger ook wel Aye Brook genoemd). Beneden deze straat staan we terug boven de onzichtbare Tyburn die we nu volgen door links Blandford Street in te slaan.
We komen bij Marylebone High Street en steken deze schuin over naar de Angel in the Fields pub waar we Marylebone Lane inslaan. De High Street was het centrum van het vroegere dorp Marylebone. De Lane vormde de verbindingsweg naar Londen dat zich in vroegere tijden nog niet tot hier uitstrekte. Marylebone Lane volgde daarbij de oever van de Tyburn wat ook nu nog zichtbaar is door de draaiing in de straat. De overige straten in dit stadsdeel vormen een veel rechtlijniger patroon.
Volg Marylebone Lane naar rechts. Stop even waar je Bulstrode Street kruist. Op de hoek van het Jurys Clifton Ford Hotel bevindt zich het moderne Tyburn glasraam. Een tekstplaat vertelt er je meer over. Loop verder door Marylebone Lane tot bij een splitsing waar je onder andere The Button Queen shop (knopenwinkel) ziet. De hoofdstraat loopt hier links weg van de rivierbedding om een in de 13de eeuw aangelegd kanaal te volgen dat Londen van water moest voorzien. Wij volgen de Tyburn, rechts Jason Court in. Bij Wigmore Street gekomen draaien we rechts af, steken bij de verkeerslichten over en slaan links James Street in. We lopen deze straat door tot bij de kruising met Oxford Street. Kijk hier links en rechts, en je ziet dat je wel degelijk midden in de riviervallei staat. In 1941 kon men hier de Tyburn zelfs even zien langs stromen op de bodem van een bomkrater.
Shoppingparadijs Oxford Street is één van de meest gefrequenteerde straten in Londen. Enkele hallucinante cijfers: 200 miljoen bezoekers per jaar (beeld je in dat gans de Belgische bevolking bijna 20 keer per jaar Oxford Street zou bezoeken). Van die 200 miljoen zijn er 9 miljoen buitenlanders (2 op 3 van alle buitenlandse toeristen die Londen bezoeken). In de hotels langs Oxford Street logeren jaarlijks ruim 500.000 gasten waarvan de meesten op 'shopping spree' komen.
Volg Oxford Street een paar honderd meter naar rechts en je komt bij Marble Arch, vlakbij de beroemde Speaker's Corner op de hoek van Hyde Park. Hier bevond zich vroeger een dorp, Tyburn genoemd naar het riviertje dat we op deze wandeling volgen. In Tyburn stonden de beruchte Tyburn Gallows, galgen waaraan misdadigers opgeknoopt werden. Ze waren in gebruik van de 12de tot de 18de eeuw. De veroordeelden werden vanuit de gevangenis in de City naar Tyburn gebracht via Oxford Street. De transporten waren een bezienswaardigheid waarvoor nieuwsgierigen zich verdrongen langs de gevolgde weg. De executies brachten altijd grote menigtes op de been, een beetje zoals men vandaag naar sportmanifestaties en grote festivals trekt.
Eén van de bekendere 'slachtoffers' van de Tyburn Gallows was Oliver Cromwell. Hij werd hier in 1661 opgehangen. Veel zal hij er niet van gemerkt hebben, want hij was al dood op dat moment ... Zijn lichaam werd op bevel van Charles II speciaal opgegraven om deze straf alsnog te ondergaan bij wijze van wraak voor Cromwell's aandeel in de onthoofding van zijn vader. Geen simpele gasten, die Britten ...
We steken Oxford Street over en lopen Gilbert Street in. We belanden zo in het exclusieve en residentiële Mayfair district.
Een intrigerend en weinig bekend facet van Londen is dat (naast de Britse koninklijke familie als grootste eigenaar) aanzienlijke stukken van de stad nog altijd privé eigendom zijn van slechts een twaalftal families. Men duidt die gebieden aan als 'estates' (domeinen).
Mayfair estate is eentje van die domeinen. Het is 40 ha. groot, omvat zo'n 1.500 gebouwen en is eigendom van Gerald Grosvenor, de 6de Duke of Westminster. Alhoewel gebouwd als een residentiële wijk wordt slechts 1/3de echt bewoond. De rest wordt gehuurd door allerlei firma's en ambassades die in Londen een centrale en prestigieuze locatie zoeken. Naast Mayfair estate bezit de man ook nog het iets verder gelegen Grosvenor estate (Belgravia wijk, 80 ha. groot). De totale waarde van zijn 'stukjes stad' zou ongeveer overeenkomen met die van het achtste grootste bedrijf in het Verenigd Koninkrijk ... Eén van de bekendste huurders in Mayfair is de ambassade van de VSA. Dit is trouwens de enige plaats in de wereld waar de VSA niet de eigenaar zijn van de grond waarop hun ambassadegebouw staat.
De Tyburn rivier moet hier ergens oostwaarts afbuigen, maar de straatniveau's werden zodanig gewijzigd in de loop der tijden dat het onmogelijk uit te maken valt waar de bedding zich precies bevindt. De erg merkbare daling in St Anselm's Place geeft evenwel een goed idee van waar we heen moeten. Sla hier links in, draai dan rechts Davies Street in, en dan onmiddellijk terug links Davies Mews in. We passeren Gray's antiekmarkt, een gebouwencomplex dat vol zit met antiekzaken. Loop er even binnen om in de kelderverdieping een beeld te krijgen van de Tyburn (niet de echte). Bij het einde van Davies Mews rechts South Molton Lane inslaan, Brook Street kruisen (brook betekent 'natte grond', moeras) en het smalle Avery Row inlopen. Deze straat werd rond 1720 aangelegd door de steenlegger Henry Avery over de toen pas overwelfde Tyburn. Het laagste punt in het midden van de straat is het toenmalige niveau. De westelijke helling van de vallei laat zich zien als je rechts Brook's Mews inkijkt. De dwarsstraten Brook Street (achter ons) en Grosvenor Street (voor ons) liggen hoger want ze volgen kunstmatig aangelegde dijken die het riviervalleitje dwarsen. Het zijn deze dwarsdijken die het op en neer reliëf verklaren, terwijl we eigenlijk een vlakke rivierbedding volgen. Op dit punt vormt de Tyburn de grens tussen het Mayfair estate en het Conduit Mead estate dat eigendom is van de stad Londen.
Conduit Mead estate is 'slechts' 11 ha. groot, en eigendom van de Stad Londen zelf. Het estate omvat echter enkele van de stad's meest trendy en dure winkelstraten zoals New Bond Street, Brook Street, Maddox Street ... Men zou denken dat dit bezit de stad een aardige stuiver moet opleveren, maar een bizarre overeenkomst daterend uit 1754 besliste daar anders over. Toen het estate in de 18de eeuw volgebouwd werd, kende de stad bij wijze van promotie een 'eeuwig hernieuwbaar grondhuurrecht' toe aan de huurders, evenwel zonder daar een prijsaanpassingsclausule mee te verbinden. Dat betekent dat vandaag de nakomelingen van die 18de-eeuwse huurders nog altijd huren aan 18de-eeuwse prijzen! Hier zijn het dus de originele huurders die met de fenomenale Londense onroerend goed opbrengsten gaan lopen, en niet de stad ... In 1925 werd het eeuwigdurend recht wel beperkt tot 2000 jaar, maar dat betekent dat de stad toch nog 1800 jaar geduld zal moeten oefenen eer ze zelf terug iets van die opbrengsten zal zien. Als Londen tegen dan tenminste al niet helemaal in de zee verdwenen zal zijn ... Rare gasten, die Britten.
We steken Grosvenor Street over en vervolgen onze weg in Bourdon Street. We dalen weer af naar de valleibodem. Gebouwen blokkeren ons riviertraject, dus maken we een korte omweg. Loop rechts omhoog (de linkse tak van de splitsing volgend) en bijna boven slaan we links de auto-vrije Jones Street in. We komen uit op Berkeley Square.
Winston Churchill woonde als kind op Berkeley Square, nr. 48.
Nr. 50 heeft de reputatie Londen's meest behekste huis te zijn. In het Victoriaanse tijdperk deden hardnekkige verhalen de ronde over geestverschijningen, ijselijke kreten en griezelige geluiden. Toen de 90-jarige bewoner in 1859 overleed bleef het gebouw om die reden leegstaan tot in 1880. In 1947 vormden deze verhalen de inspiratiebron voor de film 'The Ghosts of Berkeley Square'. De Britten hebben altijd al iets met griezelen gehad ...
Even links opzij stappend zien we duidelijk hoe de riviervallei afloopt naar de overkant van het plein. Doorlopend stappen we om de hoek Bruton Place in. We passeren de Guinea pub, volgen de straat verder naar rechts, kruisen Bruton Street en lopen verder door Bruton Lane waarbij we de Coach and Horses pub links van ons houden. Waar Bruton Lane naar rechts draait bemerken we links in de muur een 19de-eeuwse steen die de grens aangeeft tussen het Berkeley estate en het Conduit Mead estate van de stad. Voor deze straten aangelegd werden was het de Tyburn rivier die de grens vormde tussen beide estates.
Bij het einde van Bruton Lane volgt de rivierbedding een afgesloten privéweg. Wij houden rechts en draaien dan links Berkeley Street in. We zien de gronden links van ons (Hay Hill) en recht voor ons stijgen zodat de rivier gedwongen naar rechts vloeit. We volgen de bedding door rechts het autovrije Lansdowne Row in te lopen. We zien een verzameling kleine winkeltjes en sandwich bars, maar vroeger vormde de Tyburn hier de scheiding tussen twee adellijke stadsverblijven: Devonshire House en Lansdowne House.
Wat verder gaat Lansdowne Row over in Curzon Street. Net voorbij de Third Church of Christ Scientist (op onze rechterkant) lopen we links bij nr. 47 Shepherd Market in. We lopen naar de King's Arms pub and slaan rechts af. De naam Shepherd Market voor deze verzameling kleine straatjes, pubs en restaurants vertelt ons dat hier vroeger op de rivieroever een marktplaats moet bestaan hebben. De Tyburn moet hier terug zuidwaarts afgebogen zijn, mogelijk onder Carrington Street (tweede straat links), Yarmouth Place en Brick Street door. Carrington Street loopt dood zodat we terug een omwegje moeten maken om bij Yarmouth Place en Brick Street te komen.
We volgen Shepherd Market nog wat verder en slaan dan links Hertford Street in. Na een bocht naar rechts draaien we de eerste straat links in: Down Street. Dan weer links Brick Street in. Yarmouth Place bevindt zich beneden de helling links. We volgen Brick Street naar rechts en komen uit op Piccadilly. Dat we terug bij de rivierbedding staan bewijst het feit dat zowel links als rechts van ons de grond oploopt.
Een paar honderd meter naar links ligt het beroemde Piccadilly Circus. Het is een enorm druk verkeersknooppunt, ontmoetingsplaats en toeristische trekpleister. Vroeger was het een volledig rond verkeersplein, maar door de aanleg van de recentere Shaftesbury Avenue is dat niet meer het geval.
Twee interessante weetjes over dit plein:
De beroemde lichtreclames die op bijna alle postkaarten over Londen prijken hangen slechts aan één kant van het plein. Dat heeft ook weer alles te maken met wie de eigenaars zijn van de estates die aan het plein grenzen. Waar geen lichtreclames te zien zijn (voornamelijk de zuidkant van het plein) behoren de gronden tot de Crown estate (dus de Britse koninklijke familie). Zij hebben zich altijd hevig verzet tegen deze 'vulgaire' uitingen van commercialisatie en zijn niet van plan deze ooit toe te laten waar zij het voor het zeggen hebben. Waar de reclames wel te zien zijn vallen de gebouwen onder de regels van de stad Londen zelf. Die konden aanvankelijk verhinderen dat de reclames bovenop de gebouwen geplaatst werden, maar hun regels waren niet bestand tegen de vindingrijkheid van de exploitanten die de reclames dan maar tegen de gevels bevestigden. Men poogde nog gevelbeschadiging in te roepen om de reclames te laten verwijderen, maar ook daar vonden de marketeers wat op. Ze construeerden een harnas dat vanaf het dak voor de gevels naar beneden hing en bevestigden daar de reclames op ...
Het andere attractiepunt op Piccadilly Circus is het Erosbeeld. Eigenlijk berust de bekendheid als standbeeld van Eros op een hardnekkig misverstand. Het monument stelt niet Eros voor, maar werd opgericht ter herdenking van Lord Shaftesbury die zijn naam ook gaf aan de gelijknamige Avenue. De man vocht hevig tegen de in zijn tijd veel voorkomende kinderarbeid. De kunstenaar symboliseerde die strijd met een beeld van Anteros, de Griekse god van de wederliefde, die later ook bekend werd als de Engel der Christelijke Liefdadigheid. Anteros was in de mythologie een broer van Eros, maar symboliseerde een andere vorm van liefde (de 'wederliefde') dan zijn beroemde broer. Ondanks alle nobele bedoelingen werd het monument al veertien dagen na de inhuldiging in 1893 door iedereen het Eros beeld genoemd.
We steken Piccadilly over en lopen via het hek Green Park in. Door de afwezigheid van gebouwen is duidelijk te zien hoe het riviervalleitje eerst naar rechts draaide en verder terug naar links. Heel vroeger loste de open Tyburn zich hier op in de moerassige gronden van de overstromingsvlakte van de Thames. Later werd het water gebruikt om een meer in het aangrenzende St James's Park te voeden. Tegenwoordig gebeurt dat door artesische putten. De Tyburn zelf loopt nu door een bakstenen tunnel onder het park en vervolgens onder Buckingham Palace, naar zijn eindpunt in de Thames, zo'n 2 km. van hier.
Green Park is één van de koninklijke parken in Londen. Samen met Kensington Gardens, Hyde Park en St James's Park vormt het een uitgestrekte en aaneengesloten groene long in de stad. Green Park zelf is met zijn 19 ha. het kleinere broertje van die parken. Het is ook een erg sober park, zonder meren, monumenten en gebouwen. Tot de 16de eeuw was het een moerassig gebied waarin lepralijders uit het nabijgelegen St James's hospitaal begraven werden. Tot nog een stuk in de 18de eeuw bleef het gebied altijd net buiten de rand van de stad liggen en stond het bekend als uiterst onveilig. Het was ook een geliefde plaats voor het uitvechten van duels. Gelukkig is vandaag van dat alles niets meer te merken.
De wandeling van hier tot bij de Thames duurt nog zo'n 40 minuten, is volledig vlak, maar is niet zo afwisselend meer als het vorige gedeelte. Toch is ook dit stuk de moeite want op het einde wacht de beloning: een blik op de plaats waar de Tyburn in de Thames uitmondt.
We lopen ongeveer rechtdoor het park door, steken Constitution Hill over bij de verkeerslichten, lopen voor Buckingham Palace door en volgen de hekkens rond het paleis naar rechts. We lopen nu op Buckingham Gate. Steek over en loop nog even in dezelfde richting verder. Ongeveer tegenover de ingang van de Queen's Gallery, bij huis nr. 4, links de autovrije opening inlopen en dan rechts Stafford Place inslaan. We kruisen Palace Street en lopen verder door Stag Place. Bij het einde lopen we onder het kleurrijke kunstwerk door, en gaan dan in dezelfde richting Bressenden Place over. Bij de verkeerslichten Victoria Street oversteken en Carlisle Place inlopen. Het eerste straatje rechts - King's Scholars' Passage - inslaan (als de poort gesloten is, loop dan verder over Carlisle Place en sla rechts Francis Street in). Het smalle straatje is een soms niet erg welriekende dienstengang die tussen de achterzijdes van een aantal grote gebouwen doorloopt. De hoogdravende benaming komt van de King's Scholar Pond (vijver) waar de Tyburn door stroomde toen dit alles nog een open landschap was. De King's Scholars waren de leerlingen van de nabijgelegen Westminster School die in de vijver kwamen zwemmen. Toen de Tyburn hier ingetunneld en overdekt werd noemde men dit stuk ook wel eens de King's Scholars' Pond Sewer (riool).
Aan het einde van de straat steken we de drukke Vauxhall Bridge Road over en lopen diagonaal Upper Tachbrook Street in. Men zou denken dat Tachbrook ook een verwijzing is naar de Tyburn, maar dat is niet het geval. Het is een plaatsnaam in Warwickshire waar in de 18de eeuw een man woonde die ook hier eigendommen had. Die man was toevallig de koninklijke hovenier Henry Wise.
We blijven Tachbrook Street volgen, daarbij Warwick Way, Charlwood Street en Moreton Street kruisend. Bij het kruispunt met de Lupus en de Bessborough Street (metrostation Pimlico) loopt de rivier rechtdoor, maar wij kunnen niet anders dan licht van het traject afwijken en door Aylesford Street lopen. Aan het einde van deze straat steken we Grosvenor Road over en lopen naar links, terug naar ons riviertje. We passeren langs de Chester Wharf die ons scheidt van de Thames.
Bij Tyburn House en Rio Cottage staan we terug boven de Tyburn. Dit is meteen ook het punt waar het riviertje uitmondt in de Thames. In de oevermuur bevindt zich een boogvormige opening van 3 m. hoog en 4,5 m. breed, zichtbaar bij laagwater (je moet wel ver over de muurrand buigen om er iets van te zien). Maar zelfs bij laagtij zie je in het zand op de oever nauwelijks een geultje waar wat water doorloopt. Dat komt omdat 6 meter binnen de tunnel in 1832 een zware ijzeren sluisdeur aangebracht is die het water tegenhoudt en verder leidt door het Londense rioleringsstelsel. Men is zeer streng op de kwaliteit van het water dat in de Thames geloosd wordt, en het water van de Tyburn dat via de Londense riolen passeert komt zeker niet in aanmerking voor rechtstreekse lozing.
Het was ooit mogelijk om via het houten platform en de ladder tot beneden te klimmen en de tunnel in te kijken tot bij de sluisdeur, maar die mogelijkheid is nu afgesloten. Een andere mogelijkheid is verder te wandelen tot op de zuidoever van de Thames en de Tyburn monding vandaar te bekijken. Om daar te raken loop je verder langs de Thames tot bij de Vauxhall Bridge, steekt die over, draait dan rechts Wandsworth Road in, en nog eens rechts Nine Elms Lane in. Altijd volgen tot bij een openbare tuin waar je recht tegenover de Tyburn monding staat.
Als je de Vauxhall Bridge langs de rechterzijde oversteekt (stroomopwaartse kant), dan is er kans dat je ook (waar de brug de oever bereikt) de sluispoort van de Effra ziet. Dit is één van de 'verloren zijrivieren' op de zuidelijke flank van de Thames vallei. Er is nog een vergelijkbare tunnelpoort aan de andere kant van de brug (onder het MI6 hoofdkwartier - de Britse geheime dienst) met het opschrift Effra, maar dat is slechts een stormvloed riool opening.
Afhankelijk van op welke oever van de Thames de wandeling beëindigd wordt zijn de metrostations Pimlico (noordkant) en Vauxhall (zuidkant) de dichtstbijzijnde plaatsen om terug weg te raken.